سمیه برهان یزدانی*: اثرگذاری تغییر قیمت فرآورده های نفتی بر شاخص قیمت مصرف کننده (شاخص تورم) را با چند پیش فرض می توان بررسی کرد. در حالت اول می توان این پیش فرض را مطرح کرد که در یک دوره مشخص قیمت فرآورده های نفتی 400 درصد افزایش یافته است و در همان دوره نیز قیمت سایر کالاها و خدمات تحت تاثیر این افزایش قیمت قرار گرفته اند. در نتیجه شاخص کل قیمت مصرف کننده نسبت به ماه قبل از آن معادل 1/6 درصد و نسبت به ماه مشابه سال قبل 34 درصد افزایش می یابد. نرخ تورم نیز در این سناریو به 3/25 خواهد رسید (ماه قبل از آن 4/23 درصد بوده است).در سناریوی دوم فرض بر این است که قیمت ها در دوره جاری از همان رشد قیمتی دوره قبل برخوردار هستند و رشد قیمتی ناشی از تکانه قیمتی فرآورده های نفتی بر این رشد قیمت اضافه شده است. در نتیجه شاخص کل قیمت مصرف کننده نسبت به ماه قبل 75/7 درصد و نسبت به ماه مشابه سال قبل 16/36 درصد افزایش خواهد یافت. نرخ تورم نیز در این سناریو به 5/25 رسید ضمن اینکه سعی برآن است تا علاوه بر اثر افزایش قیمت بنزین بر نرخ تورم، شاخص تورم انتظاری ناشی از آن نیز تا حد امکان مدنظر قرارگیرد.
با بررسی روند تغییر قیمت بنزین (به عنوان بااهمیت ترین فرآورده نفتی در سبد مصرف خانوار) و تغییر شاخص کل متناسب با آن درمی یابیم که تغییر 25 درصدی قیمت بنزین در خردادماه سال 1386، افزایش 23/3 درصدی شاخص کل CPI را در تیرماه 86 نسبت به ماه قبل در پی داشته است. در این سناریو الگوی تغییرات قیمت نسبی در دوره مذکور مدنظر قرارگرفته و فرض می شود که همراه با چهار برابر شدن قیمت بنزین، میزان تغییرات مذکور نیز چهار برابر شود. سپس به این تغییرات، نوسانات ناشی از افزایش قیمت بنزین را افزوده و با استفاده از قیمت نسبی های به دست آمده، شاخص قیمت مصرف کننده محاسبه می شود. در نتیجه شاخص کل قیمت مصرف کننده نسبت به ماه قبل 55/21 درصد و نسبت به ماه مشابه سال قبل 6/53 درصد افزایش خواهد یافت و نرخ تورم نیز در این حالت به 08/27 می رسد.در این وضعیت با ملاک قرار دادن سناریوی دوم و نتایج ناشی از آن، باید اثر تکانه قیمت فرآورده های نفتی طی 12 دوره پس از وقوع تکانه بررسی شود. فرض اصلی در این بررسی بر این است که قیمت ها در دوره های مورد بررسی دقیقاً از رشدی برابر با رشد قیمت ها در دوره های مشابه سال قبل خود برخوردار بوده اند. با این فرض می توان نرخ تورم را در دو حالت برای
12 ماه محاسبه کرد. حالت اول شرایطی است که طی آن هیچ گونه تکانه ای اتفاق نیفتاده است و قیمت ها به طور معمول در هر ماه از رشدی برابر با رشد قیمت همان ماه در سال قبل برخوردار بوده اند. در حالت دوم ابتدا در ماه اول تکانه قیمت فرآورده های نفتی رخ داده و اثر آن مطابق با سناریوی دوم بر شاخص قیمت همان ماه محاسبه شده است. اثر این تکانه روی نرخ تورم در 11 ماه پس از وقوع تکانه بررسی می شود. در این حالت نیز میزان رشد قیمت ها در هر یک از این ماه ها مانند حالت قبل دقیقاً برابر با میزان رشد قیمت همین ماه ها درسال قبل است.
در ادامه، نتایج حاصل از آن برای ماه های سوم، ششم، نهم و دوازدهم بررسی برای هر یک از دو حالت آورده شده است.شاخص قیمت مصرف کننده عددی مطلق است که در سال پایه از 100 شروع شده و در هر دوره متناسب با میزان افزایش قیمت کالاها و خدمات موجود در یک سرگروه اصلی یا شاخص کل افزایش می یابد و هریک از این افزایش ها به صورت تجمعی بر افزایش دوره قبل افزوده شده و عدد شاخص را بالا می برند. به این ترتیب با فاصله گرفتن از سال، عدد شاخص همواره بزرگ تر خواهد شد. در این میان آنچه که در هر دوره مورد توجه قرار می گیرد، درصد تغییر عدد شاخص نسبت به ماه قبل، ماه مشابه سال قبل و میانگین تغییر این عدد در فاصله های زمانی مختلف است. یکی از مهم ترین نرخ های تغییر محاسبه از عدد شاخص «نرخ تورم» است. نرخ تورم عبارت است از نسبت میانگین 12 ماهه منتهی به دوره جاری عدد شاخص به میانگین 12 ماهه قبل از آن. بنابراین همان طور که ملاحظه می شود، عدد شاخص مربوط به 24 دوره در ساختن عدد «تورم»؛ (عدد شاخص 12 دوره در صورت کسر و عدد شاخص 12 دوره نیز در مخرج آن) نقش دارد. یک تکانه قیمتی اثر خود را قطعاً روی عدد شاخص خواهد گذاشت به گونه ای که آن را با یک جهش در همان دوره وقوع مواجه خواهد ساخت و عدد آن را بزرگ تر از حالت عادی و معمول (بدون وقوع تکانه) خواهد کرد. معمولاً اثر تکانه های قیمتی در عدد شاخص به گونه ای خواهند بود که با رسم نمودار سری زمانی عدد شاخص، جهش این نمودار به سوی بالا را در دوره های وقوع تکانه، می توان ملاحظه کرد. با توجه به این مطالب و دقت در آنها ملاحظه می کنیم که یک تکانه قیمتی اثر افزایشی خود روی تورم را تا 12 دوره بعد از آن ادامه خواهد داد. به بیان دیگر تکانه قیمت موجب بزرگ شدن بیش از حد معمول عدد شاخص در دوره وقوع آن خواهد شد اما این افزایش به همراه 11 عدد دیگر شاخص مربوط به دوره های قبل از آن در محاسبه عدد تورم نقش خواهد داشت و این اعداد عدد بزرگ شاخص مربوط به تکانه را تعدیل خواهند کرد. اما باید توجه داشت که از این دوره به بعد عدد شاخص حتی بدون وقوع تکانه و با فرض وجود و ادامه روند رشد قیمت های موجود در دوره های قبل از تکانه از عدد دوره های قبل فاصله خواهد داشت و بزرگ تر خواهد بود. بنابراین تا 12 دوره بعد از وقوع تکانه و به دلیل جایگزین شدن یک عدد بزرگ شاخص به جای عدد کوچک تر مربوط به زمان قبل از وقوع تکانه، عدد نرخ تورم تمایل به افزایش یا روند افزایشی خواهد داشت. حال آنکه دقیقاً همین عامل موجب خواهد شد پس از دوره دوازدهم با انتقال اعداد بزرگ شاخص به مخرج کسر تورم، روند افزایش نرخ تورم کاهشی باشد.در بررسی حاضر با مدنظر قرار دادن اعداد محاسبه شده شاخص قیمت مربوط به سناریوی دوم (به عنوان واقع بینانه ترین و محتمل ترین سناریو) و به منظور نشان دادن اثر افزایشی بلندمدت (12 ماهه) تکانه روی نرخ تورم، به محاسبه نرخ تورم برای ماه های سوم، ششم، نهم و دوازدهم پس از وقوع تکانه پرداخته ایم.
* کارشناس آمار اقتصادی
منبع: کارگروه تحولات اقتصادی
